Przez jednych były kamieniołom pomiędzy osiedlami Karolina i Urszula był nazywany Skałką. Niektórzy mówili na niego Wielka Dziura, a dziecięca wyobraźnia przywoływała skojarzenia z Wielkim Kanionem. Choć od jego zniknięcia mija w tym roku trzecia dekada i o wykopalisku rzadko wspomina się w lokalnych publikacjach, to wspomnienia o tym miejscu pozostają wciąż żywe.
Strzelano w nim z karabinków, wypasano tam owce, łowiono ryby, urządzano ogniska, a zimą dzieci zjeżdżały na sankach. Dla kilku pokoleń Tyszan dawny kamieniołom pomiędzy osiedlami K i U był miejscem niezwykłym. Pełnym tajemnic, przygód i wspomnień. Dziś trudno uwierzyć, że tam, gdzie znajdują się stacja benzynowa, sklepy i przylegające do nich parkingi, istniało niegdyś rozległe wyrobisko o stromych, skalnych ścianach. Znajdowała się tam łąka i niewielkie bajoro. Było miejscem wypoczynku, zabaw, a czasem nielegalnych wypraw bez wiedzy rodziców.
Od Promnitzów po… Allkauf
Historia tego miejsca sięga znacznie dalej niż pamięć współczesnych mieszkańców Tychów. Wyrobisko nosiło niegdyś nazwę Kamieniołomu Książęcego na Żwakowie. Pozyskiwano z niego piaskowiec, który wykorzystywany był jako materiał budowlany dla inwestycji realizowanych przez rodziny Promnitzów, Anhaltów i Hochbergów. Kamieniołom mógł istnieć już w XVII wieku, choć dokładna data rozpoczęcia eksploatacji pozostaje nieznana. Działalność wydobywcza miała stopniowo wygasać w latach 30. XX wieku.
Po zakończeniu eksploatacji miejsce zaczęło pełnić zupełnie inne funkcje. Już w okresie międzywojennym wykorzystywano je do ćwiczeń sprawnościowych, między innymi przez członków tyskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół. W kolejnych dekadach skalne ściany stały się naturalnym zapleczem strzelnicy. W latach 50. i 60. odbywały się tam zajęcia strzeleckie z karabinków sportowych KBKS, organizowane między innymi w ramach szkolnego przysposobienia obronnego. Z obiektu korzystali również członkowie Ligi Obrony Kraju i Ochotniczych Hufców Pracy. Do dziś w pamięci mieszkańców zachowały się szkolne wyprawy na strzelnicę, podczas których uczniowie poznawali zasady posługiwania się bronią. Dla dzieci największą atrakcją było jednak nie samo strzelanie, lecz to, co po nich pozostawało. W okolicy poszukiwano ołowianych pocisków i łusek po nabojach, które dla najmłodszych stanowiły wyjątkowe znaleziska i skarby.
Z czasem dawny kamieniołom stał się jednym z ulubionych miejsc spotkań dzieci i młodzieży z okolicznych osiedli. Nie było tam huśtawek, karuzel ani piaskownic. Były za to skały, strome zbocza, zarośla, bajoro i mnóstwo przestrzeni, którą można było zagospodarować według własnej wyobraźni. Zimą strome zbocza zamieniały się w tory saneczkowe. Zjeżdżano na sankach, workach, kawałkach plastiku, a nawet gumolicie zerwanym ze schodów okolicznych bloków. Na dużych metalowych sankach potrafiło zmieścić się jednocześnie nawet czworo dzieci. Dopiero po latach uczestnicy tych zabaw zdali sobie sprawę, jak ryzykowne były to zabawy.
Latem największą popularnością cieszyły się ogniska, zabawy w Indian, chowanego i wojny osiedlowe. Skałka bywała areną rywalizacji młodzieży z osiedli K i U. Dla innych była miejscem rodzinnych pikników, pieczenia kiełbasek i ziemniaków, a także pierwszych spotkań towarzyskich poza kontrolą dorosłych. Wyobraźnia dzieci nie znała granic. W drugiej połowie lat 80. grupa młodych odkrywców poszukiwała tam śladów UFO wierząc, że charakterystyczny kształt wyrobiska mógł być pozostałością po lądowaniu statku kosmicznego. Inni planowali nakręcenie filmu o Indianach, z własnym scenariuszem i naturalną scenerią skalnych urwisk.
Tratwą po bajorze, czyli wakacje na Skałce
Osobny rozdział wspomnień stanowią zbiorniki wodne, które powstawały w sąsiedztwie wyrobiska. Mieszkańcy nazywali je po prostu bajorami. Ich wielkość i głębokość zmieniały się w zależności od pogody i opadów. Jeden z większych znajdował się prawdopodobnie w okolicy dzisiejszego parkingu strzeżonego. W wodzie żyły kijanki, żaby, a nawet ryby. Łowiono tam niewielkie karasie, ukleje i cierniki, a według niektórych wspomnień można było natrafić nawet na raki. Nikt nie potrafi dziś jednoznacznie powiedzieć, skąd ryby wzięły się w tych niewielkich zbiornikach. Jedni przypuszczają, że ktoś je tam wpuścił, inni zastanawiają się, czy ikra mogła zostać przeniesiona przez ptaki.
Nie brakowało również amatorów wodnych wypraw. Dzieci konstruowały prowizoryczne tratwy ze wszystkiego, co udało się znaleźć w okolicy. Wykorzystywano deski, stare drzwi i fragmenty porzuconych przedmiotów. Jeden z mieszkańców wspomina nawet pływanie na odciętym dachu syrenki. Zimą, kiedy woda zamarzała, bajora zamieniały się w prowizoryczne lodowiska
Okolica była także ostoją dzikiej przyrody. Mieszkańcy wspominają liczne jaszczurki, bażanty, ważki i różnorodną roślinność. Dzieci łapały jaszczurki do słoików, obserwowały owady, a czasami po prostu siadały na skałach i przyglądały się otoczeniu. Jedna z takich skał, wznosząca się ponad okolicznymi bajorami, była ulubionym miejscem odpoczynku i rozmyślań.
Pustelnik owce i wraki samochodów
W pamięci mieszkańców zachował się również obraz zupełnie innego życia, które toczyło się na dnie wyrobiska. Na początku lat 70. pod jedną ze skalnych ścian przez pewien czas miał mieszkać człowiek prowadzący pustelniczy tryb życia, korzystający z prowizorycznego schronienia.
W kolejnych latach w kamieniołomie można było spotkać wypasane zwierzęta gospodarskie. Jeszcze na początku lat 90. po dnie wyrobiska miał spacerować starszy mężczyzna doglądający owiec lub baranów. W północnej części znajdowała się także niewielka szopa. To wspomnienia zaskakujące, biorąc pod uwagę, że mówimy o terenie położonym dziś niemal w sercu miasta.
Z czasem pojawiało się tam jednak coraz więcej śmieci i porzuconych przedmiotów. Na dnie znajdowały się również wraki samochodów. Szczególnie często w opowieściach mieszkańców pojawia się stara syrenka, którą grupa młodych ludzi miała zepchnąć ze skarpy. Niektórzy pamiętają także drugi wrak, prawdopodobnie poloneza lub fiata.
Kamieniołom miał też wyjątkową akustykę. Otoczona skalnymi ścianami przestrzeń była oddalona od osiedlowych okien, dzięki czemu można było wykonywać tam rozmaite hałaśliwe czynności bez zwracania na siebie większej uwagi. Jeden z mieszkańców wspomina, że właśnie tam „klepał” resory w swoim Fiacie 126p. Naprawa wymagała intensywnego uderzania młotkiem, co powodowało ogromny hałas. Na Skałce można było przeprowadzić ją z dala od sąsiadów, którym podobna naprawa pod blokiem z pewnością nie przypadłaby do gustu.
Historie te pokazują, jak wiele różnych funkcji pełniło to miejsce. Dla jednych było przestrzenią dziecięcych przygód, dla innych miejscem spotkań, wypoczynku, a czasami również prowizorycznym warsztatem.
Koniec Wielkiej Dziury
Według relacji mieszkańców już od połowy lat 70. wyrobisko stopniowo zamieniało się w miejsce składowania odpadów. Trafiały tam również materiały pochodzące z okolicznych budów. W latach 80. proces zasypywania przybrał na sile, a charakterystyczne zagłębienie powoli znikało z krajobrazu.
Początek lat 90. przyniósł kolejne zmiany. Teren przygotowywano pod nowe inwestycje, w tym stację paliw JET oraz centrum handlowe. Skalna niecka, która przez dziesięciolecia była miejscem przygód, zabaw i spotkań, stopniowo ustępowała przestrzeni pod nowoczesną zabudowę. Prawdziwy przełom nastąpił 17 listopada 1996 roku. Tego dnia w miejscu dawnego kamieniołomu otwarto pierwszy w historii Tychów hipermarket – Allkauf. Dla mieszkańców było to wydarzenie bez precedensu. Dawna Skałka, z której przez dziesięciolecia wydobywano kamień, zamieniła się w kopalnię… produktów wszelkiego rodzaju.
